هارون وهومن ( گروهى از پژوهشگران )
420
سفرنامه هاى خطى فارسى ( فارسى )
كتابهاى عربى و فارسى « آصفيه » ، به كوشش او و پسرش انجام پذيرفت . كتابخانه « آصفيه » ، پس از انقراض حكومت نظام شاهيهء دكن ( آصف جاهيه ) ، كه بين سالهاى 1137 - 1376 ه . ق . / 1724 - 1956 م . بر اين كشور سلطه داشتند ، « كتابخانهء مركزى حيدرآباد » نام گرفت . سپس مجموعهء كتابهاى آن به « كتابخانهء دولتى نسخ شرقى و مؤسسهء تحقيقاتى آندراپرادش » « 1 » انتقال يافت . در اين كتابخانه ، نسخ متعدد چاپى و خطى به زبانهاى « عربى » ، « فارسى » ، « اردو » ، « انگليسى » و زبانهاى محلى شبهقاره موجود است . تعداد اين كتابها در سال 1370 ه . ق . / 1950 م . تقريبا به 760 ، 76 جلد رسيد ، كه از اين شمار 428 ، 14 جلد نسخههاى خطى بود . « 2 » دوران نخستوزيرى « لايق على خان » 20 ساله بود كه پدرش بهطور ناگهانى دار فانى را وداع گفت . ماجراى مرگ پدرش را اين گونه نقل كردهاند كه : « در سال 1300 ه . ق . ، در ماه ربيع الاول ، « مختار الملك » به « اورنگآباد » رفت و چند روزى توقف كرده ، به « حيدرآباد » بازگشت . در آن وقت ، يكى از شاهزادگان « آلمان » براى سياحت به « حيدرآباد » آمده بود . از او پذيرائى نمود و در كشتى كوچكى كه قايقى بود ، در استخر با وى تفريح كرده و عصرانه خورده ، نزديك به غروب ، به منزل مراجعت كرد و به عادت هميشه تا ساعت 11 از شب ، شبنشينى نموده ، به خواب رفت ؛ ولى طولى نكشيد كه بيدار شده ، استفراغ كرد . و پس از آن ، سر آب رفت و حالت او تغيير كرد . صبح پزشكان حضور يافتند و پس از ملاحظه تشخيص دادند كه بيمارى « و با » زده ؛ و تا ظهر هر چند علاج نمودند ، مرض بدتر و زبان لكنت پيدا كرد . دكتر انگليسى را آوردند و او براى تقويت گفت شوربا بدهند . . . و به محض خوردن آن غذا و دوا ، نفخ در شكم پديد شد و تشنج شروع گشت . « نظام » جوان خواست به عيادت برود ، ولى وزير به اين قسم ديدنى كه نتواند احترام او را به جا آورد ، راضى نشد ؛ و فرزندان را خواسته و نگاهى به آنان كرده ، ديده برهم نهاد . . .
--> ( 1 ) . Andrapradesh Government Oriental Manuscripts Library and Research Institute . ( 2 ) . دائرة المعارف بزرگ اسلامى ، 1 / 431 .